Adaptacja szkolna pierwszoklasisty

Poznanie wczesnoszkolnej adaptacji pierwszoklasisty jest bardzo ważne. Proces ten ma bardzo istotny wpływ na całe życie dziecka. Dziecko dysponuje jeszcze niewielkim zasobem umiejętności i strategii przystosowawczych. Jego układ nerwowy cechuje niska odporność, wysoka wrażliwość i męczliwość. Dotyczy to zarówno dzieci sześcio- i siedmioletnich.

Środowisko, do którego dziecko próbuje się przystosować, jest dla niego całkowicie nowe pod względem narzucanych mu ról społecznych, norm i zasad postępowania. Pierwszoklasista jest więc w sytuacji, gdy słaby układ adaptacyjny musi pokonać wyjątkowo trudne przeszkody, a sukces i porażka w znacznym stopniu wpływają na jego dalsze funkcjonowanie w szkole i na zachowanie adaptacyjne przy rozwiązywaniu wszelkich zadań w procesie edukacji. Sześcio- i siedmiolatek rozpoczynający naukę w szkole wchodzi przede wszystkim w rolę ucznia.

Rozpoczęcie nauki szkolnej jest wiec przełomem w życiu dziecka, nierzadko nawet wstrząsem i może sprawić mu wiele trudności. Etap ten jest dla dziecka trudny z wielu powodów. Dziecko styka się z sytuacją odmienną w porównaniu do sytuacji dotychczas dziecku znanych. Odmienność ta wynika m.in. z prowadzenia innego, nowego trybu życia, nowych obowiązków i wymagań, nowych form współdziałania w grupie rówieśniczej, innych zasad pracy, takich jak: systematyczność, porządek, konieczność długotrwałej koncentracji uwagi podczas lekcji.

 Bardzo istotną rolę w procesie adaptacji dziecka w szkole pełni nauczyciel. Wrażliwość nauczyciela na potrzeby i oczekiwania dzieci powinna być nastawiona na dawanie emocjonalnego wsparcia dziecku.

Wiele dzieci rozpoczynających naukę ma trudności w nawiązywaniu kontaktów z rówieśnikami, nie potrafią podporządkować się dyscyplinie szkolnej, wykazują mały stopień usamodzielnienia np. nie potrafią ubrać się, spakować plecaka, gubią przybory szkolne, tęsknią za domem. Dzieci te mimo prawidłowego rozwoju intelektualnego szybko zniechęcają się do nauki, doznają wielu niepowodzeń, a ich stosunek do szkoły staje się negatywny. Dlatego też bardzo ważne jest, czy dziecko dojrzało do szkoły.
Dojrzałym do podjęcia nauki szkolnej jest dziecko, które osiągnęło taki stopień rozwoju intelektualnego, emocjonalnego i społecznego, który umożliwia mu przystosowanie do wymagań szkoły i kontynuowanie z powodzeniem nauki w klasie pierwszej.
Dojrzałość umysłowa dziecka przejawia się w zainteresowaniu nauką, zwłaszcza czytaniem, pisaniem, liczeniem, zaciekawieniem zjawiskami zachodzącymi w najbliższym otoczeniu. Dziecko dojrzałe umysłowo nie ma problemów ze zrozumieniem przekazywanych wiadomości, poleceń, instrukcji.

O poziomie umysłowym dziecka mogą świadczyć również jego rysunki. Rysunki dzieci dojrzałych są bogate w treść, kolory, zawierają dużo szczegółów, są prawidłowo rozmieszczone na kartce. Przy odwzorowywaniu zachowany jest właściwy kierunek, od lewej do prawej krawędzi kartki i z góry na dół.

Oceniając dojrzałość umysłową dziecka, bierze się pod uwagę również poziom rozwoju percepcji wzrokowej i koordynacji wzrokowo-ruchowej oraz analizy i syntezy słuchowej. Te funkcje w dużej mierze decydują o opanowaniu umiejętności pisania i czytania.
Dziecko dojrzałe społecznie prawidłowo nawiązuje kontakty z rówieśnikami i dorosłym, potrafi współżyć w zespole, przestrzegać reguł postępowania. Charakteryzuje go zdyscyplinowanie, obowiązkowość, samodzielność. Samodzielność dotyczy nie tylko czynności samoobsługowych jak ubieranie się, mycie, czesanie, ale dotyczy także samodzielnego przygotowania się do lekcji, spakowania książek i przyborów, a także samodzielnego podejmowania prawidłowych decyzji w różnych sytuacjach społecznych. Od pierwszoklasisty wymaga się zrozumienia prostych sytuacji społecznych i rozeznanie, co jest dobre, a co złe (np. że nie wolno krzywdzić innych, niszczyć cudzej własności, przywłaszczać sobie znalezionych rzeczy).

Dziecko dojrzałe społecznie dobrze się czuje w nowym środowisku szkolnym.
Przejawem niedojrzałości społecznej jest stałe absorbowanie uwagi nauczyciela, domaganie się ciągłego wyróżniania i dążenie do uprzywilejowanej pozycji w klasie. Dzieci niedojrzałe społecznie mogą też izolować się od grupy, stronić od kolegów, unikać wspólnych zabaw łatwo poddawać się dominacji kolegów, wykazywać bierność, nieśmiałość, lękliwość, małomówność.
Dojrzałość fizyczna to ogólna sprawność organizmu i zdrowie dziecka. Długotrwałe choroby, defekty fizyczne i inne dolegliwości organizmu utrudniają pracę szkolną dziecka. Dziecko o prawidłowym rozwoju ruchowym potrafi przez chwilę stać na jednej nodze, skakać na jednej nodze, przeskakiwać przez przeszkody. Dobra koordynacja ruchowa umożliwia mu jazdę na rowerze.

 Dojrzałość emocjonalna to zdolność do przeżywania bogatego i zróżnicowanego świata uczuć, to odpowiednia do wieku umiejętność panowania nad swoimi emocjami i kontrolowania ich. Uczeń dojrzały emocjonalnie odczuwa więź ze swoją grupą, z klasą, z wychowawcą. Przeżywa różne radości i smutki związane z życiem klasy. Dojrzały emocjonalnie pierwszoklasista prawidłowo reaguje na pozytywne bądź negatywne uwagi dotyczące zachowania i postępów w nauce, nie załamuje się z byle powodów. Dziecko niedojrzałe emocjonalnie jest wybuchowe, drażliwe, agresywne, złości się lub płacze z błahego powodu, często popada w konflikty z kolegami. Może też być zahamowane, nadwrażliwe, płaczliwe. Taki typ dziecka boi się głośniejszych uwag nauczyciela nawet, gdy nie dotyczą jego samego. Czasami skarży się na bóle głowy, brzucha, bywa, że przed wyjściem do szkoły ma wymioty, biegunkę.

Dużą rolę w procesie przystosowawczym dziecka do szkoły odgrywa to, czy dziecko chodziło wcześniej do przedszkola, czy przebywało w domu, gdzie nie miało możliwości zabawy z rówieśnikami i uczenia się reguł panujących w grupie. Lepszy start ma dziecko, któremu rodzice czytali książki, opowiadali różne historie i cierpliwie odpowiadali na wszystkie pytania. Stopień zaradności zależy też od tego, czy pozwalano dziecku na samodzielne próby, czy nie gaszono jego zapału nadopiekuńczością i lękiem.  Pierwsze dni nauki szkolnej to trudny okres dla dziecka i jego rodziców.

Na pewno nie należy oczekiwać od dziecka zbyt wiele, nie być nadmiernie wymagającym. Powinniśmy przede wszystkim wspierać je.

Rady dla rodziców:

  • Stwórz dziecku ciche i spokojne miejsce do pracy
  • Zapewnij dziecku odpowiednie narzędzia do pracy
  • Stwórz miłą atmosferę w domu
  • Baw się z dzieckiem w różnorodne zabawy i gry
  • Umożliwiaj dziecku dużo ruchu
  • Stymuluj rozwój dziecka poprzez zabawy plasteliną, farbami, aby rozwijać go manualnie
  • Pozwól bawić się dziecku z innymi dziećmi. Dziecko powinno umieć podzielić się z drugim dzieckiem zabawkami, a gdy jest taka potrzeba, ustąpić, albo zrezygnować ze swoich racji
  • Ucz dziecko doprowadzania pracy do końca
  • Wdrażaj dziecko do samodzielności i zaradności, nie wyręczaj go ze wszystkiego, niech ma jakieś swoje drobne obowiązki, z których musi się wywiązywać
  • Rozmawiaj z dzieckiem jak najwięcej, pytaj go o jego potrzeby, uczucia i emocje
  • Czytaj dziecku codziennie.                                                                        

 

Opracowała pedagog – Danuta Kryściak