„Depresja wśród dzieci i młodzieży” – informacje podstawowe (I część)

1. Termin, epidemiologia.

Depresja to termin używany do określenia powszechnie występującego stanu psychicznego, który charakteryzuje poczucie smutku, przygnębienia, nieszczęścia lub rozpaczy. Większość ludzi w pewnych momentach życia doświadcza przejściowego obniżenia nastroju i gorszego samopoczucia psychicznego. Jednak u osób z zaburzeniami depresyjnymi występują objawy wykraczające dalece poza zwykły smutek czy przygnębienie.

Depresja młodzieńcza jest odrębnym zespołem, ma który składają się zaburzenia nastroju, lęk, zaburzenia w zachowaniu oraz znaczne nasilenie autodestrukcji. Objawy mogą występować w różnych konfiguracjach, można jednak wyróżnić kilka ich postaci. Są to:

  • Postać apatyczno-abuliczna, którą cechuje bierność, brak radości, uczucie pustki, nudy i brak sensu oraz okresowe zachowania niepowściągliwe
  • Postać buntownicza, cechująca się „przerysowaniem” zachowań buntowniczych
    i agresywnych, poczuciem mniejszej wartości i brakiem wiary w przyszłość
  • Postać rezygnacyjna, przejawiająca się brakiem wiary w siebie, brakiem planów życiowych, poczuciem oczywistości i pesymistycznym spojrzeniem na własną przyszłość
  • Postać labilna, w której cechą wyróżniającą jest zmienność nastroju i zachowania samobójcze
    w okresach jego obniżenia.

 

W Polsce pierwsze badania nad rozpoznawaniem depresji u dzieci i młodzieży prowadzone były w Krakowie od roku 1982. Wyniki badań epidemiologicznych reprezentatywnej próby nieleczonej populacji dzieci i młodzieży w  badaniach z 2001 roku wskazywały na następujące rozpowszechnienie depresji: w grupie 10-latków -27,7% i 13-latków- 24,6%, wśród 17-latków – 27,9% .

Drugim dużym badaniem epidemiologicznym nieleczonej populacji 13-latków jest badanie Witkowskiej-Ulatowskiej. Badanie przesiewowe reprezentatywnej populacji uczniów szkół warszawskich za pomocą Krakowskiego Inwentarza Depresyjnego objęło 1689 osób. Zaburzenia psychiczne o obrazie zespołu depresyjnego stwierdzono u 326 uczniów (19,3%).

Podatność na depresję zależy w dużej mierze od płci. Występuje ona w równych proporcjach u chłopców jak i u dziewcząt w wieku poprzedzającym dojrzewanie, ale już w wieku dojrzewania jest częstsza u dziewcząt niż chłopców. Dysproporcja ta ma podobną postać u kobiet i mężczyzn w wieku dojrzałym.

2. Kryteria diagnostyczne epizodu depresji

Główne objawy depresji zostaną przedstawione poniżej, ale warto nadmienić, że młody człowiek w depresji zwykle cierpi z powodu jakiejś straty- rozpadu związku, utraty pozycji czy innych istotnych atrybutów.

Podczas typowego epizodu depresji nastolatek  zwykle uskarża się na:

  • Depresyjny nastrój
  • Utratę zainteresowania i radości życia
  • Brak energii
  • Zwiększone zmęczenie
  • Zmniejszoną aktywność
  • Widoczne zmęczenie po małym wysiłku

 

Inne typowe symptomy to :

  • Zmniejszona koncentracja uwagi
  • Niskie poczucie własnej wartości i utrata pewności siebie
  • Poczucie winy i bezwartościowości
  • Pesymistyczna wizja przyszłości
  • Myśli lub czyny związane z samookaleczeniem lub samobójstwem
  • Problemy ze snem
  • Apatia

 

Symptomy somatyczne, które mogą rozwinąć się jako cechy bądź konsekwencje niektórych wymienionych objawów:

  • Utrata zainteresowania lubianymi dotychczas czynnościami i przyjemnościami płynącymi z ich wykonywania
  • Brak emocjonalnych reakcji na okoliczności i otoczenie odbierane zazwyczaj jako przyjemne
  • Budzenie się o godzinę, dwie wcześniej niż zwykle
  • Depresja nasilająca się rankiem
  • Pobudzenie lub opóźnienie psychosomatyczne
  • Znaczna utrata apetytu i wagi
  • Znaczna utrata libido

 

3. Model  depresji – czyli jak rozumie świat człowiek w depresji?

Według teorii Becka i Seligmana dziecko, które styka się z sytuacjami przekraczającymi możliwości adaptacyjne, zaczyna oceniać siebie negatywnie, przypisuje sobie winę za kolejne niepowodzenia życiowe. Wykształcone w tym czasie sposoby myślenia mogą mieć duży wpływ na jakość funkcjonowania w późniejszym czasie, a zwłaszcza w obliczu sytuacji trudnych.

Beck zaobserwował, że istotne dla funkcjonowania młodych ludzi poza utratą czegoś ważnego jest negatywne myślenie, krytycyzm, przesadne podkreślanie niepowodzeń i  myśli dysfunkcyjne.

Dlatego sformułował poznawczy model depresji, który charakteryzuje się trzema kluczowymi elementami: triadą depresyjną, błędnym przetwarzaniem informacji i negatywnymi schematami Ja.

Triada depresyjna to schematy poznawcze dotyczące przeszłości, przyszłości i samego siebie. Mówiąc o triadzie depresyjnej odnosimy się do charakterystycznego myślenia, w którym dominują negatywne procesy poznawcze (oczekiwania, interpretacje, spostrzeżenia i wspomnienia) dotyczące własnej osoby, świata i przyszłości. Uważa się, że myśl o porażce, samokrytycyzm i brak nadziei przyczyniają się w depresji do deficytów nastroju oraz deficytów behawioralnych, fizjologicznych i motywacyjnych. Ludzie podatni na tę chorobę często uważają się za „wybrakowanych”; uznają, że okoliczności ich życia i ich świat pokonują ich i czegoś pozbawiają. Myślą nawet, że przyszłość jest jałowa, a możliwość zmiany na lepsze niewielka. Według Becka, te negatywne myśli są automatyczne – dochodzi do nich spontanicznie, bez rozmyślnego wyboru czy świadomej motywacji. Oczywiście, taka „triada depresyjna”, która prowadzi do automatycznego negatywnego myślenia, usposabia człowieka do przeżywania depresji.

Co więcej, dodając jeszcze jeden składnik do swego modelu, Beck twierdził, że depresyjne myślenie zazwyczaj jest zniekształcone, że chorzy wybiórczo skłaniają się do negatywizmu, nawet jeśli możliwe do przyjęcia są alternatywne pozytywne wydarzenia i interpretacje oraz nadmiernie generalizują i wyolbrzymiają niepowodzenia, a minimalizują i błędnie interpretują informacje pozytywne. Przetwarzanie informacji przez ludzi jest zniekształcone w tym sensie, że dana osoba wybiórczo koncentruje się na pewnych aspektach rzeczywistości i popełnia błędy logiczne, pochopnie wyciągając niekoniecznie słuszne wnioski. Ludzie popełniają błędy w przetwarzaniu informacji, ponieważ kierują się swymi wcześniejszymi przekonaniami i założeniami, i „widzą” to, co chcą „zobaczyć”, po czym wierzą w to, co potwierdza ich wcześniejsze przekonania.

Trzecim komponentem modelu Becka jest idea negatywnych schematów Ja. Pojęcie schematu ma w psychologii długą historię, ogólnie odnosi się do uporządkowanych w pamięci reprezentacji doświadczeń, które służą jako pewnego rodzaju umysłowy filtr, sterujący wyborem, interpretacją i przypominaniem sobie informacji. Schematy są bardzo istotne dla przetwarzania danych przez każdego człowieka, przyczyniając się do szybkości i efektywności tego procesu, ponieważ dzięki nim uwaga może zostać skierowana na „znaczące” informacje, zamiast pracowitego przetwarzania wszystkich dostępnych danych. Wybiórczo kierując uwagę na określone informacje lub interpretując je, schematy pomagają więc wypełnić „luki” informacyjne, na podstawie tego, czego człowiek oczekuje. Schemat dotyczący, np.:  „Pawła” (wysoki, ciemne włosy) pozwala szybko zauważyć go w tłumie, nawet bez dostrzegania jego twarzy i bez przyglądania się wszystkim ludziom i każdemu z nich z osobna. Jako że schematy przypominają jednak wcześniej stworzone filtry lub teorie, mogą powodować błędy prowadzą do wybiórczego spostrzegania i interpretowania informacji, która „pasuje”.

Schemat Ja odnosi się do uporządkowanych przekonań i założeń na własny temat. Według Becka skłonna do depresji osoba trzyma się zestawu negatywnych przekonań (lub mieszanki negatywnych i pozytywnych). Te przeświadczenia mogły się ukształtować w dzieciństwie, być może w wyniku powtarzających się doświadczeń z krytycznymi czy odrzucającymi rodzicami. Jako że taki schemat prowadzi do wybiórczego przyjmowania tylko potwierdzających go informacji negatywnych, przekonania utrzymują się pomimo zgromadzonych dowodów na to,  że nie są słuszne. To znaczy osoba, która uważa, że powinna być zawsze perfekcyjna, i  jednocześnie sądzi, że w gruncie rzeczy jest niekompetentna, będzie raczej zwracać uwagę na przykłady potwierdzające to przekonanie, a ignorować te, które mu przeczą. Przypomina sobie własne błędy i, jak się wydaje, lekceważy sytuacje z przeszłości, kiedy wykazała się kompetencją.

Powyższe informacje wskazują jak trudno jest obiektywne ocenić swoje możliwości osobie cierpiącej na depresję. W okresie dojrzewania jest to szczególnie utrudnione gdyż wtedy właśnie trzeba zmienić swoje stosunki z rodzicami, uniezależnić się i zacząć podejmować decyzje o swojej przyszłości zawodowej. Wystąpienie depresji właśnie w tej fazie wpływa na przebieg życia osób na nią cierpiących.

Opracowanie na podstawie poniższej literatury – psycholog mgr B. Puchała

Literatura:

1. Alan Carr „Depresja”- GWP 2004 r.

2. Jerzy W. Aleksandrowicz „Psychopatologia zaburzeń nerwicowych” Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2002r

3. I. Namysłowska „Psychiatria dzieci i młodzieży” Wydawnictwo Lekarskie PZWL 2004r.

4. H.Sęk „Psychologia kliniczna” Wydawnictwo Naukowe PWN 2006r.

5. R.Modrzejewska J. Bomba „Porównanie obrazu depresji młodzieńczej w populacji uczniów krakowskich szkół gimnazjalnych na podstawie analizy wyników badań za pomocą inwentarza objawowego IO „B1” Psychiatria Polska 2009, nr 2

6. C.Hammen „Depresja” GWP 2004r.