Etapy rozwoju mowy dziecka.

Porozumiewanie się z otoczeniem to odbieranie i pełne rozumienie komunikatów słownych, a także ich nadawanie, a więc informowanie swoich bliskich o tym, co myślimy, czujemy, widzimy i czego pragniemy. Aby zrozumieć kierowane do nas wypowiedzi, musimy je usłyszeć, zróżnicować, utożsamić i zapamiętać. Inne będą możliwości rozumienia i nadawania informacji słownych u dziecka rocznego, inne u 2 – latka, 4 – latka i dzieci starszych, bo wyższy będzie rozwój ich procesów poznawczych, myślenia, szerszy zakres doświadczeń werbalnych.

W pierwszym okresie dzieciństwa wykształcenie zdolności mowy ma o wiele większe znaczenie niż późniejsze ćwiczenia, ponieważ po 4 roku życia partie mózgu odpowiadające za rozwój mowy osiągają swoja dojrzałość. Nie może być jej kształtowania, a co najwyżej korygowanie.

Wczesny okres życia płodowego jest najważniejszy dla kształtowania się odruchów z głównych punktów twarzy , istotnych dla rozwoju mowy. Obecność ich jest oceniana w momencie urodzenia dziecka i jest podstawą do planowania stymulacji. Czynniki środowiskowe, w jakich żyje dziecko oraz sposób jego pielęgnacji mają decydujące znaczenie dla wykorzystania możliwości rozwoju mowy dziecka, ale o ich poziomie zadecydował rozwój w okresie płodowym. Znajomość etapów rozwoju płodu powinna być pomocna w eliminowaniu czynników niekorzystnych działających na matkę i płód. W zależności od stopnia rozwoju układ lub funkcja tym rozleglejszym ulega zniszczeniom, im wcześniej zadziała czynnik szkodliwy. Na etapie życia płodowego może nastąpić zaburzenie kształtowania narządu (rozszczep wargi, podniebienia, itp.), zaburzenie rozwoju funkcji      (w wyniku zaburzeń współdziałania układu nerwowego i mięśniowego), zaburzenie rozwoju zmysłów.

Podstawowym i niezbędnym warunkiem decydującym o rozwoju mowy jest prawidłowy słuch. W chwili urodzenia ucho dziecka jest całkowicie dojrzałe do pracy. Szczególnie istotne jest, aby lekarz pierwszego kontaktu z dzieckiem rzetelnie zbadał noworodka i ocenił jego stan zdrowia w zakresie anatomiczno – fizjologicznym, a także zachowań i reakcji na bodźce, mając na uwadze zwłaszcza dzieci z obciążonym okresem ciążowo – okołoporodowym. Dla logopedy natomiast bardzo ważne są informacje dotyczące podstaw warunkujących rozwój najwcześniejszych funkcji aparatu artykulacyjnego, to znaczy pokarmowych: stanu anatomicznego aparatu, poziomu funkcjonalnego (ocena odruchów z punktów głównych ważnych dla rozwoju mowy – ssania, połykania, otwierania i wysuwania warg, wypychania języka, odwracania głowy), poziomu rozwoju zmysłów – przede wszystkim słuchu.

Podstawową i najważniejszą funkcją biologiczną jest funkcja pokarmowa, polegająca na ssaniu. Karmienie piersią jest pierwszą sytuacją, w której rozwijają się kontakty społeczne i emocjonalne. Dziecko obserwuje artykulatory matki, utrzymuje z nią kontakt wzrokowy, czuje jej temperaturę, zapach, rytm serca. Warunkiem, zapewniającym możliwość karmienia naturalnego, jest prawidłowy rozwój i sprawność mięśni twarzy dziecka oraz jego języka. Istotne są różnice pomiędzy pracą języka podczas ssania piersi i ssania przez smoczek. Tylko naturalne karmienie niemowlęcia zapewnia mu prawidłowy rozwój artykulacji, której ocena będzie możliwa wówczas, gdy dziecko będzie mówić. Usprawniany przez ssanie język staje się elastyczny i sprawny na tyle, ż dziecko może go pionizować. Równocześnie wyćwiczony mięsień okrężny ust zamyka je, co zapewnia możliwość oddychania przez nos. Sprawny aparat artykulacyjny bierze czynny udział w powstawaniu głużenia i gaworzenia.

Proces rozwoju mowy przebiega pewnymi etapami i trwa kilka lat. Są to następujące okresy:

I okres – melodii (0-1).

Pierwszym znaczącym dla mowy i bardzo ważnym odruchem jest pojawiające się między 2 a 4 miesiącem wspomniane głużenie. W tym okresie dziecko wyładowuje swą energię poprzez ruchy całego ciała, usprawniając poszczególne narządy do wykonywania właściwych im funkcji. Ćwicząc gnozję i praksję narządów mowy przygotowuje je do jedzenia i mówienia. Na tym etapie nie wyróżnia się elementów głoskowych, które pojawiają się wskutek rozwoju aktywności w głużeniu. Nie są one przejawem naśladownictwa, głużą także dzieci głuche.

Gaworzenie, które pojawia się po 4 miesiącu życia, traktowane jest jako świadome powtarzanie dźwięków. Dziecko słysząc własne wokalizacje i głosy otoczenia, zaczyna je naśladować i porównywać, a powtarzając ćwiczy słuch i narządy mowy. W wieku około 8 miesiąca w gaworzeniu wyraźnie widoczne są elementy językowe. Wprawdzie z gaworzenia nie powstaje język, którym dziecko się posługuje, ale dokonuje się to na gruncie przygotowanych analizatorów: motorycznego i słuchowego. Dziecko, które nie gaworzyło, ma duże kłopoty z artykulacja i wokalizacją. Najkorzystniejszym okresem do wstępnych ćwiczeń logopedycznych jest okres niemowlęcy. Pod koniec pierwszego roku życia dziecko wypowiada już pierwsze słowa.

W wyniku patologii zaistniałej w okresie niemowlęcym polegającej na nieprawidłowych odruchach, sztucznym karmieniu, oddychaniu przez usta obserwujemy u dzieci niewystępowanie lub znaczne zubożenie funkcji przedmownych, nieprawidłową artykulację w postaci wady realizacyjnej, opóźnienie rozwoju analizatora słuchowego. Należy pamiętać, że pierwsze lata dziecka, gdy jest ono całkowicie zdane na dorosłych, decydują o tym, jak będzie wyglądał sposób jego językowego funkcjonowania, także w latach późniejszych.

 

II okres – wyrazu (1-2).

Dziecko używa już właściwie wszystkich samogłosek, oprócz nosowych. Ze spółgłosek wymawia: p, b, m, t, d, n, k, ś, czasami ć. Pozostałe spółgłoski zastępuje innymi, o zbliżonym miejscu artykulacji. Upraszcza grupy spółgłoskowe. Mówi proste słowa typu: mama, tata, baba, lala. Próbuje naśladować dźwięki otoczenia, zwierząt. Roczne dziecko rozumie mowę dorosłych. Spełnia proste polecenia, zna swoje imię, pokazuje części ciała.

 

III okres – zdania (2-3).

W tym czasie mowa dziecka ulega dalszemu doskonaleniu. Dziecko powinno już wypowiadać głoski:

- wargowe: p, b, m oraz zmiękczone: pi, bi, mi;

- wargowo – zębowe: f, w, fi, wi;

- środkowojęzykowe: ś, ź, ć, dź, ń, ki, gi;

- tylno – językowe: k, g, ch;

- przedniojęzykowo – zębowe: t, d, n;

- przedniojęzykowo – dziąsłowe: l;

Pod koniec tego okresu mogą się już pojawiać głoski s, z, c, a nawet sz, ż, cz, dż. Wymienione głoski nie zawsze są pełnowartościowe, a czasem bywają zastępowane innymi, łatwiejszymi głoskami, wskutek małej sprawności narządów artykulacyjnych.

 

IV okres – swoistej mowy dziecięcej.

Kształtuje się mowa bardziej zrozumiała dla otoczenia. Dziecko zaczyna odróżniać dźwięki s, z, c, dz od ich miękkich odpowiedników. Pod koniec czwartego roku życia pojawia się głoska r. Mowa dziecka daleka jest od doskonałości. Wyrazy są poskracane, głoski poprzestawiane, grupy spółgłoskowe – uproszczone. Występują zlepki wyrazów i nowotwory językowe.

W najwcześniejszych okresach życia sama natura zapewnia rozwój sprawności aparatu mowy poprzez takie czynności, jak ssanie, żucie itp. W późniejszych okresach trening ten jest kontynuowany głównie przez samą czynność mówienia. Gdy jednak ta czynność jest zaniżona, niedbała, nieambitna, gdy dziecku wystarczy, że jako tako porozumiewa się z najbliższym otoczeniem, trzeba mądrą naturę zastąpić równie mądrą gimnastyką, która by podniosła poziom i poszerzała zakres sprawności aparatu mowy.

 

Opracowała neurologopeda – Katarzyna Konieczna