Osobowościowe i sytuacyjne czynniki samoorientacji zawodowej licealistów

Pierwsza faza okresu dorastania odznacza się intensywnym rozwojem fizycznym.
U dziewcząt i chłopców pojawiają się pierwszo- i drugorzędowe cechy płciowe. Jej zakończenie wyznacza osiągnięcie dojrzałości biologicznej.

W drugim etapie na plan pierwszy wysuwają się zmiany w sferze psychicznej. Następuje rozkwit możliwości poznawczych. Pojawiają się uczucia gwałtowne, skrajne, silne, nie podlegające pełnej kontroli. W kontaktach społecznych znaczenia większego niż rodzina nabierają kontakty rówieśnicze. Kształtuje się relatywizm moralny, obserwuje się konformizm moralny. Młodzież przechodzi przez kryzys tożsamości. Samoocena ulega dużym wahaniom, zależnie od nastroju i różnych okoliczności. Kształtujący się światopogląd cechuje radykalizm, krytycyzm, idealizm. Następuje krystalizowanie zainteresowań, stają się one bardziej różnorodne i pogłębione.

Wśród planów życiowych, jakie formułują młodzi ludzie większość dotyczy sfery edukacji i zawodowej, co jednocześnie świadczy o ich ważności. Wzrastają aspiracje edukacyjne społeczeństwa: na znaczeniu zyskuje wyższe wykształcenie. Coraz częściej spotyka się młodych ludzi podejmujących różnorodne działania zmierzające do gromadzenia doświadczeń zawodowych jeszcze na etapie nauczania. Decyzja dotycząca wyboru kształcenia, czy zawodu jest dla młodzieży bardzo trudna, co spowodowane jest:

  • brakiem gotowości do podejmowania decyzji,
  • zbyt małą samoświadomością w zakresie predyspozycji i zainteresowań,
  • reformą w systemie oświaty,
  • niepewnością i zmiennością rynku pracy.

 

Wśród czynników warunkujących decyzje edukacyjno-zawodowe młodzieży wymienia się czynniki wewnętrzne, takie jak temperament i osobowość, zainteresowania i uzdolnienia, system wartości oraz czynniki zewnętrzne (środowiskowe), a wśród nich wiedzę na temat zawodów i rynku pracy, rolę rodziców, innych dorosłych i rówieśników w przygotowaniu dzieci do wyboru zawodu.

Sytuacja dokonania wyboru zawodu jest dla młodych ludzi trudna, co powoduje, że wiele młodych osób nie ma wyraźnie sprecyzowanych planów zawodowych. Niekiedy ujawniają one chaotyczność i sprzeczność postaw w odniesieniu do decyzji zawodowej.

Większa świadomość własnych predyspozycji zawodowych powoduje, że ich uwzględniane przy wyborze zawodu nabiera większego znaczenia i jednocześnie wybór ten staje się dla uczniów łatwiejszy. Świadczy to o tym, że zdolności i możliwości w znacznej mierze wyznaczają kierunek poszukiwań zawodowych.

Mniejsza świadomość własnych predyspozycji idzie natomiast w parze z mniejszą potrzebą uwzględniania ich w wyborze zawodu. Można więc przypuszczać, że osoby o niepełnej samoświadomości nie podejmują działań zmierzających do jej poszerzenia, ale raczej stosują mechanizm obronny w postaci pomniejszania znaczenia tego elementu w dokonaniu właściwego wyboru zawodu.

Nie bez znaczenia w podejmowaniu decyzji edukacyjno-zawodowych są cechy osobowościowe młodych ludzi. Osoby bardziej neurotyczne wybór zawodu oceniają jako trudniejszy. Prawdopodobnie sytuację tę traktują bardziej jako zagrożenie niż wyzwanie. Są one także mniej świadome swoich predyspozycji, co w wielu przypadkach może wynikać nie tyle z braku wglądu w siebie, co z obniżonej samooceny. Z kolei wraz ze wzrostem poziomu ekstrawersji ujawnia się większa potrzeba dokonania wyboru zawodu zgodnie z posiadanymi predyspozycjami. Ekstrawersja, jako cecha najsilniej związana z temperamentem, wyraźnie determinuje sposób funkcjonowania jednostki, w tym także jej funkcjonowanie w sferze zawodowej. Niedopasowanie do środowiska pracy pod względem poziomu stymulacji, byłoby zapewne na tyle obciążające, że nieuwzględnianie stopnia zapotrzebowania na nią, w sposób znaczący podnosiłoby ryzyko dokonania niewłaściwego wyboru.

Samo korzystanie z pomocy innych, niezależnie od tego, czy młodzież zwraca się do rodziców, kolegów, nauczycieli, doradców zawodowych, czy pedagogów, a także niezależnie od tego do ilu osób się zwraca, nie zmienia w istotny sposób podejścia do sytuacji zawodowej. W większości przypadków nie ma znaczenia także częstość tych rozmów. Wyjątek stanowią rodzice i koledzy, w odniesieniu do których zaobserwowano tendencję do zwiększania się potrzeby podejmowania decyzji zawodowych zgodnie z posiadanymi predyspozycjami wraz ze wzrostem częstości porad.

Zadowolenie z rozmów z kolegami przyczynia się do silniejszej potrzeby dokonania wyboru zgodnego z posiadanymi predyspozycjami. Wraz ze wzrostem średniego poziomu zadowolenia z rozmów z innymi osobami na temat przyszłości zawodowej wzrasta wiedza na temat posiadanych predyspozycji zawodowych.

W odniesieniu do wiedzy na temat rynku pracy, większość młodych osób poszukuje na jego temat bardzo wybiórczych informacji (np. tylko odnośnie zawodów, w których trudno lub łatwo znaleźć pracę), w związku z czym mogą się one okazać się niewystarczające do tego, aby w jakikolwiek sposób ułatwić podjęcie decyzji zawodowej. Osoby poszukujące informacji na temat zawodów, w których trudno jest znaleźć pracę, w mniejszym stopniu niż pozostałe uznają za istotne dokonanie wyboru zgodnego z posiadanymi predyspozycjami. Może to sugerować, że mniejsza perspektywa zatrudnienia ogranicza wybory zawodowe młodych ludzi, zmuszając ich w większym stopniu do kalkulowania na ile wybrany zawód da szanse na zdobycie pracy, niż kierowania się własnymi możliwościami.

W wielu przypadkach pojedyncze czynniki wpływające na wybór zawodu nie różnicują postaw młodzieży wobec decyzji zawodowej. Prawdopodobnie dopiero łączne ich działanie może sprawić, że młodzieży realnie łatwiej będzie dokonać wyboru zawodu.

Niestety korzystanie z pomocy profesjonalisty nadal nie jest zjawiskiem powszechnym. W związku z tym zadaniem doradcy przed podjęciem pracy z uczniami, jest zadbanie o uświadamianie potencjalnych klientów o istnieniu możliwości sięgania po taką formę pomocy oraz płynących z tego korzyści. Uwzględniając małą samoświadomość uczniów w zakresie posiadanych możliwości i predyspozycji, które jednocześnie deklarowane są jako ważny czynnik uwzględniany w podejmowaniu decyzji zawodowej, działania doradcze ukierunkowuje się przede wszystkim na zwiększanie owej świadomości u uczniów.

 

opracowała psycholog – Sylwia Falkowska