Wpływ warunków społeczno-ekonomicznych rodziny na funkcjonowanie szkolne dziecka

W rozwoju psychicznym dziecka i wyrabianiu w nim odpowiednich postaw wobec nauki szkolnej ważną rolę odgrywają warunki społeczno-ekonomiczne rodziny.     Na warunki społeczne składa się struktura społeczna rodziny i związana z nią pozycja dziecka w rodzinie, a także organizacja opieki nad dzieckiem.

Najważniejszym warunkiem prawidłowych stosunków w rodzinie jest to, czy dziecko ma oboje rodziców, to znaczy czy jego rodzina jest pełna i naturalna, czy też jest ona niepełna oraz czy wychowuje się w rodzinie własnej czy też w rodzinie zastępczej. Dla dziecka duże znaczenie ma nie tylko brak któregoś z rodziców, ale także przyczyna tej nieobecności. Ogólnie można powiedzieć, że dla dziecka niekorzystna jest taka struktura społeczna rodziny, która powoduje brak stabilizacji stosunków uczuciowych między rodzicami a dzieckiem i każda taka sytuacja, która te stosunki pogarsza.

Prawidłowemu funkcjonowaniu rodziny, w sposób szczególny zagrażają dwie sytuacje. Należą do nich rozkład i rozbicie rodziny. Konsekwencje tych sytuacji dotyczą głównie dzieci, poprzedzone bowiem bywają konfliktami, które wpływają na atmosferę życia. Rozwój dziecka w takich warunkach najczęściej nie przebiega prawidłowo.

Jednym z ważniejszych elementów wpływających na sytuację dziecka w rodzinie, a składających się na jej strukturę, jest stan liczebny rodziny. W rodzinach wielodzietnych dzieci mają z reguły gorsze warunki do spełniania obowiązków szkolnych (związane jest to także z gorszą sytuacją materialną), rodzice zaabsorbowani młodszymi dziećmi mniej uwagi poświęcają sprawom wychowania i opieki nad dzieckiem szkolnym. Często też starsze dzieci są obciążone nadmiernie opieką nad młodszym rodzeństwem, co może doprowadzić do załamania się ich kariery szkolnej.

Rodzinę, w której dziecko jest wychowane przez kilka osób dorosłych, cechuje bogactwo kontaktów społecznych. Dzięki nim rozwój umysłowy dziecka przebiega szybciej. Jednakże dziecko, które wychowuje się w rodzinie złożonej z kilku osób dorosłych, często nie rozwija swojej potrzeby samodzielności. Źródłem tej sytuacji jest nadopiekuńcza postawa wobec dziecka. Brak samodzielności natomiast może przejawiać się w różnych sytuacjach życiowych. Ma ona także poważny wpływ na osiągnięcia w nauce szkolnej. Szczególnie trudne warunki rozwojowe stwarza rodzina złożona z dwóch osób: jednego z rodziców          i dziecka. Na specyfikę takiej sytuacji składają się dwa czynniki: mała liczebność rodziny oraz jej niepełność.

Przeprowadzono wiele badań nad wpływem pozycji dziecka w rodzinie związanej z kolejnością jego urodzeń, na kształtowanie się jego osobowości, na jego rozwój psychiczny i intelektualny.Dziecko najstarsze jest uprzywilejowane jako pierworodne, ponosi jednak wiele ciężarów, najpierw jako jedyne, jest przedmiotem przesadnej opieki swych rodziców, a także ofiarą braku ich doświadczenia, potem po przyjściu na świat drugiego dziecka schodzi na dalszy plan – może to stać się przyczyną frustracji i zaburzeń emocjonalnych, trudności w przystosowaniu społecznym. Dziecko drugie lub trzecie z kolei jest w korzystniejszej sytuacji wychowawczej – rodzice mają większe doświadczenie. Dzieci zajmujące pozycje środkowe mogą wykorzystywać w procesie uczenia się wzory dostarczone im przez starsze rodzeństwo, a własne doświadczenia przekazują młodszemu rodzeństwu. Dziecko średnie może jednak czuć się mniej kochane przez rodziców i zaniedbywane przez nich na korzyść młodszego rodzeństwa.

Dziecko najmłodsze ma wiele przywilejów, jest otoczone przez rodziców nadmierną troską, rozpieszczone przez nich. Hamuje to rozwój jego samodzielności.

Jedynacy nie są w szczególnie korzystnej sytuacji – wychowują się wyłącznie wśród osób dorosłych, rodzice nadmiernie koncentrują się na dziecku, zbytnio je ochraniają, mają przesadne wymagania, oczekiwania, ambicje wobec niego. Jeżeli jednak rodzice wychowują dziecko racjonalnie wówczas jedynak ma także pozytywne cechy swej sytuacji – ma on warunki szybkiego rozwoju umysłowego w ciągłym kontakcie z dorosłymi, którzy zaspokajają jego ciekawość i zainteresowania.

W sytuacji znacznych przeobrażeń rodziny, istotne znacznie dla prawidłowego przebiegu procesów wychowawczych ma organizacja życia w rodzinie i jej wpływ na rozwój dziecka. Aktywność zawodowa obojga rodziców stawia rodzinę wobec licznych problemów, na przykład jak zorganizować czas, aby dzieci zawsze miały w domu opiekę, by nie pozostawały same. Przy niewłaściwej organizacji życia rodzinnego, przy braku więzi z dzieckiem zagrożone zostaje poczucie bezpieczeństwa. To może stać się przyczyną poważnych zaburzeń osobowościowych.

Jedynym z czynników wpływających na wyniki nauczania dziecka są warunki materialne jego rodziny. Wpływ tych warunków na rozwój psychiczny i umysłowy dziecka uwidacznia się jaskrawo w sytuacjach skrajnych, gdy są one niewystarczające i gdy są bardzo dobre w stopniu wyróżniającym dziecko ze środowiska. Trudna sytuacja materialna może spowodować pewne niedobory w rozwoju fizycznym dziecka, częściowo może także przyczynić się do utrudnienia jego rozwoju intelektualnego – dziecko często nie ma przyborów szkolnych, czy podręczników, w ograniczony sposób korzysta z dóbr kulturalnych. Trudności materialne pogarszają też atmosferę życia rodzinnego, są przyczyną napięć, konfliktów. Wszystko to wpływa na przeżycia emocjonalne dziecka, jest przyczyną powstawania poczucia niższości, które dezorganizuje samopoczucie dziecka i obniża wydajność jego pracy, czyli nauki szkolnej. Bardzo dobre warunki materialne rodziny, w przypadku, gdy wyróżniają one dziecko ze środowiska, mogą oddziaływać równie niekorzystnie jak braki materialne. Potrzeby dziecka są zazwyczaj zaspokajane, zanim zdąży je odczuć, w rezultacie dziecko nie docenia dóbr materialnych, nie docenia konieczności ich zdobywania. Taka sytuacja może stać się źródłem niechęci do wysiłku, braku poczucia obowiązku, także wtedy, gdy chodzi o obowiązki szkolne.

Warunki materialne, w jakich żyje rodzina, nie decydują same o rozwoju dziecka, decydujące są ich konsekwencje. Większe znaczenie do warunków materialnych ma sytuacja mieszkaniowa rodziny. Trudne warunki mieszkaniowe bardzo niekorzystnie wpływają na życie rodziny i na rozwój dziecka. Uniemożliwiają one integrację rodziny, prawidłowe kontakty między rodzicami i dziećmi, zaburzają atmosferę. W warunkach ciasnoty mieszkaniowej dziecko nie może zaznać chwili spokoju, oddziałuje na nie nadmiar bodźców, co przyczynia się do powstawania u niego zwiększonej pobudliwości, uniemożliwia koncentrację uwagi, utrudnia uzyskiwanie dobrych wyników w nauce.

Zorganizowanie odpowiedniego miejsca do nauki w domu powinno być jednym z obowiązków rodziny w stosunku do dziecka rozpoczynającego naukę w szkole.

Poziom kulturalny rodziny ma bardzo duże znaczenia dla rozwoju umysłowego i postępów szkolnych dziecka. Rodzina o wyższym poziomie kulturalnym lepiej przygotowuje dziecko do szkoły, zarówno pod względem jego sprawności intelektualnych jak i nawyków obcowania z dobrami kultury, daje także dziecku z reguły lepsze warunki do spełniania obowiązków szkolnych i wyrabia w nim te cechy, które pozwalają mu łatwiej przystosować się do środowiska szkolnego.

Szczególnie silny wpływ na przebieg nauki szkolnej dziecka, zwłaszcza w pierwszych latach nauki, ma poziom wykształcenia rodziców. Rodzice wykształceni mogą lepiej pomagać swym dzieciom w nauce, gdyż są do tego lepiej przygotowani i bardziej zainteresowani ich wynikami w nauce.

Oprócz wykształcenia ważny jest też zawód rodziców, rodzaj wykonywanej pracy.

Duże znaczenie dla wyników nauki szkolnej dziecka ma pozycja społeczna rodziców wyznaczona ich pozycją zawodową. Poziom kulturalny rodziny jest wyznaczony także przez posiadanie przedmiotów kulturalnego użytku, na przykład radio, telewizor, wideo, komputer, księgozbiór. Kontakty z tymi przedmiotami umożliwiają dziecku przyswajanie wielu wiadomości, które ułatwiają mu pracę szkolną. Ponadto korzystanie z dóbr kultury w domu wyrabia w dziecku potrzeby i nawyki kulturalne, rozbudza zainteresowania, które sprzyjają opanowaniu wiedzy.

Dobrze zorganizowane warunki pracy domowej wywierają znaczny wpływ na jego wyniki w nauce i odwrotnie – niezorganizowane warunki odbiją się ujemnie na jego wynikach szkolnych. Dla procesu i wyników uczenia się dzieci bardzo duże znaczenie ma także kultura językowa środowiska rodzinnego. Braki tej kultury odbijają się niekorzystnie na pracy szkolnej dziecka. Jak więc widać, warunki społeczne, ekonomiczne i kulturowe rodziny w znacznym stopniu wpływają na rozwój psychiczny, umysłowy dziecka, są więc także czynnikiem wpływającym na wyniki dziecka w nauce.

 

 Opracowała pedagog – Urszula Nąckiewicz